Terugblik Dodenherdenking Harlingen

Er waren vier herdenkingen, bij de Algemene Begraafplaats, in Wijnaldum, bij het Zeeliedenmonument en voor het Lagerhaus G in de bibliotheek. 

Burgemeester Ina Sjerps gaf een toespraak bij de herdenking op de Algemene Begraafplaats. Deze is hieronder terug te lezen:

Toespraak burgemeester Ina Sjerps Dodenherdenking 4 mei 2026

Weer staan we hier. 
Om te rouwen. 
Om te gedenken. 
Om te eren. 
Om stil te staan bij de bezetting van ons land door een vreemde mogendheid. 
Bij diegenen die het leven lieten door oorlogsgeweld. 
Degenen die anderen hielpen met gevaar voor eigen leven. 
Die voor onze vrijheid streden.
Die werden vervolgd, gemarteld en vermoord. 

Om stil te staan bij de homoseksuelen, de verstandelijk of lichamelijk gehandicapten die als minderwaardig werden bestempeld, en bedrijfsmatig werden vermoord. 

Om stil te staan bij de Holocaust, de 6 miljoen Joden, de Sinti en Roma die ontmenselijkt werden en vermoord. 
Wier gemeenschappen en culturen ’ausradiert’ moesten worden.

Al tientallen jaren doen we dit met elkaar op 4 mei tijdens de Dodenherdenking. 

De vragen die we ons stellen zijn steeds dezelfde. 
Waarom?
Hoe voorkomen we herhaling?
Wat is de betekenis hiervan, wat zegt het over de mens, over mij?
Wat zou ik doen?

We herdenken ieder jaar hetzelfde, maar de context waarin we op 4 mei bij elkaar komen, verandert. 
Oorlog, en de gruwelen die ermee gepaard gaan, zijn nooit weggeweest uit de wereld na 1945. 
Ook niet op het Europese continent.
Maar de afgelopen 81 jaar, waarin wij in Nederland in vrijheid mochten leven, leek de wereld waarin mensen zich veilig konden wanen voor oorlogsgeweld, steeds iets groter te worden. 
Nu wordt die snel kleiner.
Het deel van de wereld waarin democratie, vrijheden en mensenrechten onbedreigde verworvenheden zijn, krimpt. 

En deze ontwikkeling gaat gelijk op met groeiende intolerantie.
De opvatting dat mensen met bepaalde kenmerken beter zijn en meer rechten hebben dan anderen met andere kenmerken, “wij tegen zij”, krijgt steeds meer aanhang.
We zien het in het groeiende antisemitisme. Jodenhaat.
Vreemdelingenhaat. Vrouwenhaat. Homohaat. Racisme.

We zien machthebbers die uitdragen dat veel macht je niet alleen de mogelijkheid, maar ook het recht geeft, ongestraft alle morele en wettelijke regels aan je laars te lappen. Je ziet dit niet alleen bij regeringsleiders, maar ook, bijvoorbeeld, onder superrijken of influencers.
“De moraal, die bepalen we zelf wel.”

Is dan alles wat we dachten geleerd en ontwikkeld te hebben dan niet meer relevant?
Al dat lessen trekken uit de geschiedenis, al die toespraken op 4 mei.
Al die moeizame en op het oog zo saaie bijeenkomsten van diplomatie, verdragen sluiten, internationale gerechtshoven oprichten. 
Van redelijkheid en overleg. 
Al die pogingen om al te grote macht van individuen en landen te beteugelen, omdat macht zonder tegenmacht leidt tot machtsmisbruik.
Al dat ‘nie wieder’.
Gaat dat allemaal op de schroothoop van de geschiedenis?

Begin april verscheen het bericht dat in Oeganda de grootste groep chimpansees ter wereld uit elkaar was gevallen. 
Al langere tijd woedde er een burgeroorlog binnen die groep. 
Wetenschappers die de groep al jaren volgen hebben gezien hoe, door het overlijden van een aantal sleutelfiguren en de opkomst van een nieuwe alfaman, de contacten tussen twee subgroepen afnamen, deze daarmee uit elkaar groeiden en uiteindelijk elkaar gingen bestrijden.
Vrienden werden buren, werden vreemden, werden vijanden.

Mensen delen 98 tot 99 procent DNA met chimpansees en onze sociale structuren lijken op elkaar. 
Net als bij de Oegandese chimpansees zagen we in jaren ’30 en ’40, en zien we nu opnieuw, dat het erg snel kan gaan. 
Dat vrienden buren worden, vreemden en daarna De Ander. 
De Ander die niet bij onze groep hoort en dus buitengesloten mag worden. Bestreden. Als vijand.

Is het dan onvermijdelijk dat mensen zich afzetten tegen mensen met andere kenmerken? Een andere huidskleur, een ander geloof, een ander uiterlijk, een ander geslacht of seksuele voorkeur?
Is het ‘gewoon’ dat we van tijd tot tijd oorlog voeren, omdat we nu eenmaal, net als de chimpansees, zo geprogrammeerd zijn? 

Ja, we zien dat machthebbers heel gemakkelijk grote groepen mensen mee kunnen krijgen in vijanddenken. In uitsluiting en discriminatie. 
Een paar oude leiders vertrekken, er is een nieuwe alfaman en vrienden worden buren worden vreemden worden vijanden.

Maar dat is niet het laatste woord. 
We weten beter. 
Als mensen kúnnen we beter.

De Israëlische auteur Yuval Harari beschrijft in zijn boek ‘Sapiens’ hoe de mens zich heeft ontwikkeld. Duizenden jaren was de homo sapiens een niet erg bijzondere diersoort naast andere. Zoals de chimpansees.
Totdat de mens complexe taal ontwikkelde en daarmee als enige diersoort abstract leerde denken. 
Dat maakt ons mensen anders dan alle andere diersoorten. 
Daardoor kunnen wij concepten ontwikkelen die je niet kunt vastpakken, maar die o zo belangrijk zijn voor onze samenleving.
Concepten zoals moraliteit, mensenrechten, vrijheden, democratische rechtsstaten. Internationaal recht en gerechtshoven. 

De geschiedenis heeft al laten zien hoe sterk die ideeën zijn, terwijl je ze niet eens kunt vastpakken. 
Ze hebben ons de rechten en vrijheden gebracht die in onze Grondwet zijn verankerd. 
De rechtsbescherming, niet alleen tegenover andere burgers en instellingen, maar ook tegenover de overheid. 
Het recht om onze leiders te kiezen – en ze weer weg te sturen.
Internationale samenwerking, verdragen en gerechtshoven.
En veiligheid, rechtvaardigheid en welvaart voor velen.

De onderzoekers in Oeganda constateerden dat, naast oorlog voeren, de chimpansees zorgzaam zijn en met elkaar kunnen samenwerken. 
En vooral: dat stabiele sociale structuren afhankelijk zijn van dagelijkse interacties en individuele relaties.

Dat is een constatering die ook voor ons mensen opgaat. Zolang we ons openstellen voor de ander, wezenlijk contact onderhouden, samenwerken, opkomen voor de rechten van die ander net zoals je opkomt voor jezelf, houden we de vrede in de grote groep in stand. 
Zal het niet lukken om ons te verdelen en tegen elkaar op te zetten.

Want als mensen weten we beter, kunnen we beter. 
We hebben iets wat de chimpansees niet hebben: 
de wetenschap dat we de ander niet hoeven te bestrijden. 
En dat een vijand een vreemde, een buur, een vriend kan zijn.